به شبكه اطلاع‌رساني كارفرمايان ايران خوش آمديد!

ابزارهاي كمك آموزشي عرف پارلماني؛ 5: راهنماي جيبي قانون پارلماني

27 اسفند 1390

يكي ديگر از ابزارهاي كمك آموزشي عرف پارلماني يا قانون پارلماني كه در 29 آوريل 1945 در اداره‌ي ثبت اختراعات ايالات متحده آمريكا به نام مخترع آن، «ادوين هيزل»، به ثبت رسيده، راهنماي جيبي قانون پارلماني است. تا كنون چهار ابزار كمك آموزشي عرف پارلماني كه در اين اداره به ثبت رسيده‌اند، در اين شبكه معرفي شده است. در اين نوشته، «راهنماي جيبي قانون پارلماني» نيز با اين هدف معرفي مي‌شود كه دست در كاران فعاليت‌هاي گروهي دموكراتيك در ايران با اهميت حياتي عرف پارلماني به عنوان قواعد بازي دموكراسي آشنا شوند.

شبكه اطلاع رساني كارفرمايان ايران (شاكا) تا كنون مطالب بسيار زيادي در مورد عرف پارلماني منتشر كرده است و علاقمندان به فعاليت‌هاي گروهي دموكراتيك مي‌توانند براي دستيابي به اين مقالات به اينجا مراجعه كنند. با اين همه، براي آن دسته از مخاطباني كه براي نخستين بار با اين مفهوم مواجه مي‌شوند به اجمال خاطر نشان مي‌شود كه عرف پارلماني به مجوعه‌ي قواعد و رويه‌هاي اداره‌ي مجامع تصميم‌گيري گفته مي‌شود كه ريشه‌ي آن‌ها به دولت‌شهرهاي يونان باستان مي‌رسد. اين قواعد بعدها با تسخير بريتانيا ازسوي امپراتوري روم به لندن انتقال يافت و با سنت‌هاي انگلوساكسون‌ها در آميخت و طي قرن‌هاي طولاني و از طريق آزمون و خطا در پارلمان انگلستان ساخته و پرداخته شد و در قرن هفدهم بود كه همراه با مهاجرنشين‌هاي انگليسي به قاره‌ي جديد راه‌ يافت و در آنجا بود كه براي نخستين بار به صورت مكتوب گردآوري و منتشر شد. براي آشنايي بيشتر با تاريخچه‌ي عرف پارلماني [پيشگفتار بر عرف پارلماني-777] را مطالعه كنيد.

گفتني است كه تا كنون كتاب‌هاي زيادي قواعد عرف پارلماني را گردآوري و منتشر كرده‌اند اما معروف‌ترين و جامع‌ترين آن‌ها كتابي است كه يك فعال اجتماعي به نام هنري مارتين رابرت در سال 1876 منتشر كرد. ويرايش دهم اين كتاب در سال 2000 و در 800 صفحه در ايالات متحد آمريكا منتشر شد و برگردان فارسي آن با عنوان «دستو نامه رابرت»‌ در بخش عرف پارلماني وب سايت مؤسسه اخلاق پزشكي ايرانيان و نيز در بخش عرف پارلماني همين وب سايت در دسترس است.

بخش نسبتاً پيچيده و دشوار عرف پارلماني، كه در ادبيات پارلماني ايران ناشناخته مانده، به درك روابط منطقي بين مجموعه‌ي پيشنهادهاي پارلماني مربوط مي‌شود. در توضيح اجمالي اين نكته بايد گفت كه در عرف يا قانون پارلماني، مجموعه‌ي پيشنهادهاي قابل طرح در هر مجمع تصميم‌گيري، به صورت فرمال و صوري، تعريف و دسته بندي و روابط مطقي بين آن‌ها استخراج شده و بر اساس كاركرد هر پيشنهاد، نظام اولويت‌ پيشنهاد‌ها كشف و شناسايي شده است. در نتيجه، هركس كه در يك مجمع تصميم‌گيري شركت مي‌كند بايد با اين نظام اولويت‌ پيشنهادها آشنا باشد و در هر لحظه فقط يشنهادهايي را مطرح كند كه در ان لحظه‌ي خاص «در دستور» هستند. همين نظام اولويت پيشنهادهاست كه دموكراسي را به يك بازي با قواعد بسيار دقيق و پيجيده بدل كرده كه در ايران ناشناخته است. بديهي است براي آشنايي كامل با اين قواعد بايد كتاب «دستورنامه رابرت»‌ را با دقت مطالعه كرد و قواعد آن را فراگرفت. با اين همه، ابزارهاي كمك آموزشي مي‌توانند كاركردن با اين قواعد را در جريان برگزاري يك مجمع تسهيل كنند. از اين زوايه، توجه به آنچه كه در ادامه مي‌آيد مفيد خواهد بود:

ادوين ام. هيزل [1] مخترع اين ابزار كمك آموزشي در ابتداي فرم ثبت اختراع خود خاطر نشان مي‌كند كه اين اختراع به يك ابزار راهنماي جيبي قانون پارلمان مربوط مي‌شود. وي در ادامه سه هدف براي اختراع خود ذكر مي‌كند.

هدف اصلي از اين اختراع تهيه‌ي وسيله‌اي است كه مجامع و كنوانسيون‌هاي [2] تحسين شده از سوي پارلمانتارين‌هاي برجسته لازم است در جريان انجام كارهاي خود از اين ابزار استفاده كنند و كساني كه رياست مجامع و كنوانسيون‌ها را بر عهده دارند بدون نياز به مراجعه به كتاب راهنما،‌ بدون تأخير اما با سرعت و با يك نگاه به اين وسيله بتوانند تصميم مناسب اتخاذ كنند.

هدف بعدي از اين اختراع تهيه‌ي وسيله‌اي است كه به راحتي در جيب با در كيف بغلي قابل حمل و نقل و هميشه در دسترس باشد و كاربر بتواند با يك نگاه به آن پاسخ پرسش‌هاي پارلماني خود را بيابد.

هدف سوم از اين اختراع نيز فراهم سازي امكان ساخت يك دستگاه ساده و قابل اتكا است كه فضاي بسيار كمي را اشغل كند و با هزينه‌ي ناچيز و ارزان ساخته شود و در اختيار كاربران قرار بگيرد. آيا دستگاه اختراعي اين خصوصيات را دارد؟‌

پيش از تشريح اين وسيله‌ي كمك آموزشي لازم است تصاوير زير را مورد توجه قرار گيرد:

با مشاهده‌ي دو تصوير فوق مي‌توان به سادگي دريافت كه اين وسيله‌ي كمك آموزشي در واقع از يك پاكت تشكيل شده (شماره 10) كه مانند غلاف عمل مي‌كند و يك كارت درون آن قرار گرفته (شماره 15) كه مي‌توان آن را به داخل و خارج از پاكت حركت داد. تصوير بالا (تصوير شماره يك)، يك طرف اين وسيله را نشان مي‌دهد و تصوير پائين (تصوير شماره 2)،‌ طرف ديگر يا پشت آن را نشان داده است.

دو عدد شماره‌ي 13 در تصوير بالا دو پنجره‌ي باريك و بلند را در سمت چپ دو چارگوش نشان مي‌دهند كه با حركت دادن كارت در داخل پاكت، شماره‌ها و علامت‌هاي مختلفي كه در روي كارت داخل پاكت چاپ شده، از داخل اين دو پنجره يا دو شكاف ديده مي‌شوند.

دو عدد شماره‌ي 14 در تصوير پائين (تصوير شماره 2) نيز دو پنجره‌ي باريك و بلند را در سمت چپ دوچارگوش نشان مي‌دهند، كه درست مانند چارگوش‌هاي تصوير شماره يك، با حركت دادن كارت در داخل پاكت‌، يك سري نقاط سياه‌ رنگ ريز مقابل نوشته‌هاي داخل چارگوش ديده مي‌شود. تصاوير 4 و 5 در پائين، علامت‌ها و عددهاي موجود روي كارت داخل پاكت را نشان مي‌دهند. كمي در اين اعداد و علائم توجه كنيد تا توضح‌هايي كه در ادامه ارايه خواهد شد، بهتر درك شود.

طرز كار راهنما

كارت داخل پاكت را طوري حركت ‌دهيد تا يكي از مربع‌هاي كوچك سياه رنگ روي كارت (شماره‌ 21)، از داخل پنجره‌، جلوي پيشنهادي قرار بگيرد كه در حال حاضر، در مجمع در دست بررسي است يا رئيس جلسه آن پيشنهاد را قرائت كرده تا در مجمع مورد بررسي قرار بگيرد. در آن صورت، تمام اطلاعات مورد نياز براي فهم قواعد پارلماني، توسط ارقام و علائمي كه از شكاف‌هاي روي دو طرف پاكت مشاهده خواهد شد، با يك نگاه در اختيار كاربر دستگاه قرار خواهد گرفت. به همين سادگي! البته، براي كساني كه با قواعد عرف پارلمان آشنا نيستند ارايه‌ي توضيح‌هاي بيشتري لازم است كه در ادامه تقديم مي‌شود.

پيشنهادهاي پارلماني

اگر در تصوير شماره يك تأمل كنيد، متوجه خواهيد شد كه در دو چارگوش روي پاكت (شماره‌هاي 18 و 19)، 32 پيشنهاد پارلماني، به ترتيب حروف الفبا (شماره 20)، نوشته شده است. 16 پيشنهاد در چارگوش سمت چپ و 16 پيشنهاد نيز در چارگوش سمت راست. نخستين پيشنهاد كه با حروف سياه و بزرگ در چارگوش سمت چپ نوشته شده، پيشنهاد اصلي [3] است (بدون رعايت حروف الفا). زير آن، 15 پيشنهاد پارلماني ديگر به ترتيب نوشته شده كه ترجمه‌ي آن‌ها در ادامه تقديم مي‌شود:

  • ختم جلسه [4]
  • تعيين زمان براي تعويق جلسه [5]
  • اصلاح، تقسيم يا جايگزين [6]
  • اصلاح يك اصلاحيه. . . [7]
  • فرجام (در موارد بي‌نزاكتي [8]
  • فرجام (سايرموارد) [9]
  • ارجاع به كميته [10]
  • كميت مذاكره [11]
  • حذف با قرائت صورتجلسه [12]
  • تشكيك آراء [13]
  • تفكيك موضوع [14]
  • مخالفت با بررسي موضوع [15]
  • اخطار دستورنامه‌اي [16]
  • تدوين دستورنامه‌ي اختصاصي [17]
  • اخطار برنامه‌اي [18]

در چارگوش سمت راست تصوير شماره يك (شماره 19) 16 پيشنهاد پارلماني ديگر ذكر شده است. برگردان اين پيشنهاد‌ها در ادامه ارايه مي‌شود:

  • تحقيق پارلماني [19]
  • تعويق به يك زمان مشخص [20]
  • تعويق دائم [21]
  • كفايت مذاكره [22]
  • تأييد، تصديق يا تصويب [23]
  • قرائت نوشته [24]
  • اعلام تنفس [25]
  • تجديد نظر [26]
  • لغو، ابطال يا فسخ [27]
  • اجازه‌ي صبحت بعد از بي‌نزاكتي [28]
  • تعليق قواعد [29]
  • روي ميز‌گذاري [30]
  • روي ميزبرداري [31]
  • برداشتن موضوع از مكان مناسب [32]
  • پيشنهادهاي مربوط به رأي‌گيري [33]
  • اجازه‌ي پس‌گيري يك پيشنهاد [34]

پيش از ارايه‌ي توضيح بيشتر در مورد طرز كار اين وسيله‌ي كمك آموزشي قانون پارلماني، ذكر چند نكته در خصوص پيشنهادهاي فوق خالي از فايده نخواهد بود.

الف - هرچند از اسم پيشنهاد‌ها مي‌توان به كاركرد برخي از آن‌ها پي برد، با اين همه، براي آشنايي دقيق‌تر با كاركرد اين پيشنهاد‌ها لازم است يك كتاب راهنماي عرف پارلماني مطالعه شود.

ب- معادل‌هاي فارسي كه براي برخي از اسامي پيشنهاد‌ها جعل شده، معناي تحت الفظي آن‌ها نيستند، اما با مطالعه‌ي كاركرد اين پيشنهاد، تلاش شده تا معادل‌هاي شناخته‌ شده در ادبيات پارلماني فارسي انتخاب يا جعل شود.

پ- هرچند اين 32 پيشنهاد رايج ترين پيشنهادهاي پارلماني هستند، و براي گردش كارهاي در يك مجمع عادي كفايت مي‌كنند، اما هركدام از آن‌ها در شرايط مختلف استثناءهايي مي‌يابد كه لازم است متخصصان پارلماني با آن‌ها آشنا باشند. براي آشنايي بيشتر با مجموعه‌‌ي كامل پيشنهادها پارلماني به جدولي كه در اينحا ارايه شده مراجعه كنيد.

معرفي دو كتاب مرجع پارلماني مهم

اگر بار ديگر به تصوير شماره يك نگاه كنيد، مشاهده خواهيد كرد كه در سمت راست عنوان پيشنهادها، دو ستون (شماره 23) از ارقام وجود دارد (شماره 24 و 24) . جالب است بدانيد كه ارقام ارايه شده در اين دو ستون، شماره‌ي صفحه‌ي يا شماره‌ي بخش‌هاي دو كتاب مهم راهنماي پارلماني را نشان مي‌دهند كه پيشنهاد مورد نظر در آن‌ها توصيف شده است. به عنوان نمونه، در ستون سمت چپ رو به روي پيشنهاد اصلي (نخستين پيشنهاد در چارگوش سمت چپ تصوير شماره يك كه با حروف سياه و بزرگ نوشته شده) رقم 11 قيد شده است كه به اين معناست كه در بخش 11 كتاب «دستورنامه رابرتز»‌ اين پيشنهاد مورد بررسي قرار گرفته است (البته شماره‌ي ويرايش اين كتاب قيد نشده است). درست در ستون سمت راست و رو به روي همين پيشنهاد (رديف اول) رقم 151 قيد شده كه به اين معني است كه «پيشنهاد اصلي» در صفحه‌ي 151 كتاب راهنماي كوشينگ مورد بررسي قرار گرفته است. براي آشنايي مختصر با كتاب گوشينگ به اينجا مراجعه كنيد. اصل كتاب كوشنيگ به زبان انگليسي نيز در اينجا در دسترس اشت.

شماره‌ها به چه معناست؟

همانطور كه گفته شد، با داخل و خارج كردن كارت داخل پاكت، مي‌توان مربع‌ سياه كوچك را (كه روي كارت داخل پاكت چاپ شده -تصوير شماره سه) (شماره 21) رو به روي هر يك از اين 32 پيشنهاد قرار داد. در آن صورت چه رخ مي‌دهد؟

حالا بار ديگر به تصوير شماره يك دقت كنيد. در اين تصوير، مربع سياه كوچك، رو به روي يشنهاد «تدوين دستورنامه‌ي اختصاصي» [35] قرار گرفته است. دراين حالت، در داخل 4 شكاف يا 4 پنجره‌ي باريك (دو تا روي پاكت - تصوير شماره يك، و دو پنجره يا دو شكاف نيز در پشت پاكت، تصوير شماره دو)(شماره‌هاي 13 و 14) يك مجموعه رقم (شماره 16)و علامت (شماره‌هاي 21 و 33 و 34) آشكار مي‌شود كه هر كدام از آن‌ها معناي خاصي دارد كه در ادامه توضيح داده مي‌شود. اما پيش از ادامه‌ي اين توضيح، لازم است مختصري در مورد خود اين پيشنهاد صحبت شود.

«قانون پارلمان» يا «عرف پارلماني» به مجموعه‌ي قواعد يا رويه‌هايي گفته مي‌شود كه در پارلمان انگلستان ساخته و پرداخته شده است و هر گروهي كه براي تصميم‌گيري دموكراتيك دور هم جمع مي‌شوند تا اساسنامه‌ يا آئين‌نامه‌هاي خاص خودشان را تصويب كنند، بايد با قانون پارلمان يا عرف پارلماني آشنا باشند. اما «روولز آو اوردر» Rules of Order كه به معناي قواعد نظام است و در فارسي براي آن معادل «دستورنامه»‌ جعل شده، مجموعه‌‌‌ي منتخبي از قانون پارلماني است كه براي تمام مجامع معمولي و عادي (مجامع غيرقانون‌گذاري)‌ مناسب و لازم هستند. اين قواعد توسط افرادي مانند هنري مارتين رابرت يا كوشينگ، در كتاب‌هايي گردآوري و چاپ شده است و سازمان‌هاي دموكراتيك، اين كتاب‌ها را به عنوان مرجع پارلماني خود معرفي مي‌كنند تا مجامع تصميم‌گيري خود را طبق قواعد استاندارد مندرج در اين كتاب‌ها اداره كنند. به اين «قواعد نظام» يا «روولز آو اوردر»، «قواعد نظام عام» مي‌گويند. با اين همه، هر سازمان و انجمني نياز خواهد داشت تا قواعد نظام اختصاصي خودش را نيز تدوين كند. بديهي است كه بعد از تصويب «قواعد نظام اختصاصي» در هر انجمن، مقررات اين قواعد نظام اختصاصي، در مقايسه با قواعد نظام عام يا كلي، اولويت خواهند داشت.

با اين اميد كه اين توضيح مختصر به فهم پيشنهاد «تدوين دستورنامه‌ي اختصاصي» يا «تدوين قواعد نظام اختصاصي» مدد برساند به ادامه‌ي بحث خود مي‌پردازيم.

گفتيم كه در تصوير شماره‌ي يك، مربع كوچك سياه، كه نقش يك شاخص راهما را ايفا مي‌كند،در داخل شكاف (شمره 13) برابر پيشنهاد «تدوين دستورنامه‌ي اختصاصي» [36] قرار گرفته است. طبعاً هيچ تعمدي در كار نبوده و اين مربع كوچك مي‌توانست مقابل هر پيشهاد ديگري قرار بگيرد. اتفاقاً اين وسيله براي همين اختراع شده كه كاربر مربع كوچك سياه را - به حركت دادن كارت داخل پاكت - مقابل هر پيشنهادي كه مي‌خواهد قرار دهد تا خصوصيات گوناگون آن پيشنهاد را در يابد. اما چگونه؟

هرگاه مربع كوچك سياه مقابل يك پيشنهاد مشخص قرار بگيرد، از داخل چهار شكاف يك مجموعه عدد و علامت مشاهده مي‌شود كه هر كدام از آن‌ها معنايي دارند كه خصوصيات مختلف همان پيشنهاد را توضيح مي‌دهند. در مورد پيشنهاد «تدوين دستورنامه‌ اختصاصي» كه در تصوير شماره يك،‌ مربع كوچك سياه رو به روي آن ايستاده، يك مجموعه عدد رو به روي ساير پيشنهاد‌ها قرار گرفته است. معناي اين ارقام چيست؟

اگر بار ديگر در تصوير شماره يك تأمل كنيد مشاهده خواهيد كرد كه روي پاكت به چهار چارگوش تقسيم شده است. در دو چارگوش مربع شكل بالا(شماره‌هاي 18 و 19)، اسامي 32 پيشنهاد پارلماني به ترتيب حروف الفا قيد شده است. اما در دو چارگوش مستطيل شكل زير اين‌ها (شماره‌هاي 26 و 27) يك مجموعه توضيح درج شده است. از جمله در چارگوش مستطيل شكل سمت چپ (شماره 26) توضيح‌هايي نوشته شده كه به ترتيب توصيف مي‌شود:

در نخستين خط كه به زبان انگليسي در وسط و بالاي اين چارگوش آمده گفته شده است:

«ياداشت‌هاي ارجاعي زير به پيشنهاد‌هاي فوق ارجاع مي‌شوند»

در سمت چپ اين چارگوش و در برابر رقم 1، كه از داخل شكاف ديده مي‌شود، آمده است: در دستور [37]

در برابر رقم 2،‌ چنين نوشته شده است:‌ خارج از دستور [38]

در برابر رقم 3، آمده است: مي‌تواند در مورد پيشنهاد در دست بررسي كاربرد داشته باشد.

در برابر رقم 4، (كه البته فعلاً در شكاف ديده نمي‌شود - چون در مورد پيشنهاد «تدوين دستورنامه‌ اختصاصي كاربرد ندارد) آمده است:‌ مي‌تواند در مورد پيشنهاد در دست بررسي يا پيشنهادهاي بلافاصله در دست بررسي كاربرد داشته باشد.

در برابر رقم 5، (كه البته فعلاً در شكاف ديده نمي‌شود - چون در مورد پيشنهاد «تدوين دستورنامه‌ اختصاصي كاربرد ندارد)‌ آمده است:‌مي‌تواند هم در مورد پيشنهاد اصلي و هم در مورد پيشنهاد بلافاصله در دست بررسي كاربرد داشته باشد، آنطور كه پيشنهاد دهنده مناسب بداند.

در برابر رقم 6، كه در شكاف ديده مي‌شود، آمده است: اگر كار ضروري لازم باشد، در دستور است.

خوب، تمام اين‌ها به چه معناست؟‌

نظام اولويت پيشنهادها

همانطور كه پيشتر توضيح داده شد، پيشنهادهاي پارلماني، به اعتبار كاركردي كه دارند، نسبت به يكديگر اولويت پيدا مي‌كنند. در نتيجه، وقتي در يك مجمع تصميم‌گيري، پيشنهاد خاصي از سوي رئيس قرائت مي‌شود و مورد مذاكره قرار مي‌گيرد، اعضاء مجمع نمي‌توانند هر پيشنهاد ديگري را كه دلشان خواست مطرح كنند، بلكه وظيفه دارند فقط پيشنهادهايي را مطرح كنند كه در آن لحطه، يعني در زمان بررسي آن پيشنهاد خاص، «در دستور» هستند و رئيس جلسه وظيفه دارد از طرح پيشنهادهاي «خارج از دستور» جلوگيري كند.

شناخت كاركرد هر پيشنهاد و درك نظام اولويت پيشنهادي پارلماني، و در نتيجه، طرح پيشنهادهاي مناسب در هر لحظه‌ي خاص، كار نسبتاً دشواري است و يكي از كمك‌هاي ابزار آموزشي مورد بحث ارايه‌ي اطلاعات لازم در مورد نظام اولويت پيشنهادهاست.

با توجه به توضيح‌هايي كه تا كنون در مورد اين ابزار كمك آموزشي داده شد، مي‌توان به اهميت اين ابزار ساده اما مهم پي برد. به اين ترتيب، كاربر اين ابزار، با حركت دادن كارت داخل پاكت، مربع كوچك سياه را مقابل پيشنهادي كه از سوي رئيس قرائت شده يا هم اكنون در مجمع در دست بررسي است قرار مي‌دهد و شماره‌هاي يك تا 6 در برابر ساير 31 پيشنهاد ديگر (از ميان دو پنجره‌ي باريك يا دو شكاف روي پاكت) مشاهده مي‌شود و كاربر با توجه به توضيح‌هايي كه در برابر شماره‌هاي يك تا 6 نوشته شده، با يك نگاه در مي‌يابد كه كدام يك از پيشنهادهاي ديگر در آن لحظه‌ي خاص در دستور هستند و كدام يك در دستور نيستند. و پيشنهاد مورد نظر، در مورد كدام يك از ديگر پيشنهادهاي پارلماني كاربرد دارد.

بعد از مطالعه‌ي اين توضيح‌ها، لطفاً بار ديگر به تصوير شماره يك نگاه كنيد. در اين تصوير، مربع كوچك سياه رنگ، در شكاف باريك سمت چپ، رو به روي پيشنهاد «تدوين دستورنامه‌ي اختصاصي» قرار داده شده است. در اين حالت، در مقابل 31 پيشنهاد ديگر، عددهاي يك تا شش قرار گرفته است. به عنوان نمونه، در برابر «پيشنهاد اصلي» كه با حروف سياه و بزرگ، در بالاترين بخش ستون سمت چپ آمده، عدد 2 را مشاهده مي‌كنيد كه به معناي «خارج از دستور» است. يعني هرگاه در يك مجمع، پيشنهاد «تدوين دستورنامه‌ي اختصاصي» در دست بررسي باشد، طرح هر «پيشنهاد اصلي» ديگر خارج از دستور است.

حالا، به عنوان نمونه، به چهارمين پيشنهاد چارگوش سمت راست تصوير شماره يك نگاه كنيد. اين پيشنهاد، پيشنهاد «كفايت مذاكره» [39] است و در مقابل آن و از داخل شكاف كنار پيشنهادها عدد 3 ظاهر شده است كه به اين معناست: «مي‌تواند در مورد پيشنهاد در دست بررسي كاربرد داشته باشد».

به اين ترتيب، كاربر اين ابزار كمك آموزشي مي‌تواند در يك لحظه، اطلاعات لازم در مورد قواعد نظام اولويت پيشنهادها و نيز در مورد كاربرد هر پيشنهاد در مورد ساير پيشنهادهاي پارلماني را، باا يك نگاه به روي اين ابزار به دست آورد. اما اين تمام مطلب نيست.

وقتي كس ديگري نوبت دارد. . .

يكي از رويه‌هاي مهم عرف پارلماني،‌ رعايت دقيق نوبت ديگران است. رويه‌ي گرفتن نوبت طرح پيشنهاد يا شركت در مذاكره، قواعد نسبتاً پيچده اما منطقي‌اي دارد كه اين نوشته حوصله‌ي پرداختن به آن‌ها را ندارد. با اين همه، وقتي يكي از اعضاء مجمع از رئيس جلسه نوبت گرفت، تا وقتي كه صحبتش تمام نشده و سرجاي خود ننشسته باشد،‌ هيچ كس حق قطع كردن صحبت او را ندارد. بنا بر اين، يك مجموعه از قواعد عرف پارلماني به اين مسأله ارتباط مي‌يابند كه وقتي كسي نوبت گرفته باشد،‌ كدام پيشنهادها قابل طرح هستند و كدام پيشنهادها را نمي‌توان مطرح كرد. ابزار كمك آموزشي«راهنماي جيبي قانون پارلمان» به اين پرسش‌ها نيز در يك نگاه پاسخ مي‌دهد.

براي آشنا شدن با طرز كار اين وسيله در اين زمينه،‌ لطفاً به شماره‌هاي 29 و 30 در تصوير شماره يك مراجعه كنيد. همانطور كه مي‌بينيد، عدد 29 به عبارت انگليسي Positive - به معناي «مثبت» - اشاره دارد و در سمت چپ اين كلمه، علامت ستاره ديده مي‌شود. عدد 30 نيز به عبارت انگليسي Negative - به معناي «منفي» - اشاره دارد و در سمت چپ اين كلمه نيز علامت گوي (دايره‌ي كوچك سياه رنگ) مشاهده مي‌شود. درست زير اين دو كلمه يك عبارت انگليسي مشاهده مي‌شود كه معناي آن اين است:‌ «خارج از دستور وقتي ديگري نوبت دارد». [Out of order when another has floor]] و سمت چپ همين عبارت، و از داخل شكاف باريك، علامت ستاره مشاهده مي‌شود كه به اين معناست: وقتي كسي نوبت دارد، طرح اين پيشهاد (يعني پيشنهاد «تدوين دستورنامه‌ي اختصاصي» - كه مربع كوچك سياه كنار آن قرار گرفته) خارج از دستور است.

حالا، اگر به عدد 33 و 34 در تصوير شماره‌ي 4 مراجعه كنيد متوجه مي‌شود كه عدد 33 به علامت ستاره، و عدد 34 به علامت گوي (دايره‌ي كوچك) اشاره دارند. به اين ترتيب، با حركت دادن كارت داخل پاكت، كه به طور كامل در تصوير شماره‌ي 4 ديده مي‌شود، علامت دايره يا ستاره از شكاف ديده خواهد شد و كاربر درخواهد يافت كه آيا طرح پيشنهاد مورد نظر (كه مربع كوچك سياه رنگ كنار آن قرار گرفته) هنگامي كه كس ديگري نوبت داشته باشد، خارج از دستور است يا نه؟

ساير خصوصيات توصيفي پيشنهادهاي پارلماني

تا كنون سه خصوصيت از خصوصيات توصيفي هشتگانه‌ي پيشنهادهاي پارلماني، به وسيله‌‌ي اين دستگاه ساده نشان داده شده است كه عبارتند از:
- 1. وقتي پيشنهاد مورد نظر بلافاصله در دست بررسي باشد، طرح كدام يك از ديگر پيشنهادهاي پارلماني در دستور است يا نيست.
- 2. پيشنهاد مورد بحث در مورد كدام يك از پيشنهادهاي ديگر كاربرد دارد يا ندارد.
- 3. آيا طرح پيشنهاد مورد نظر،‌ هنگامي كه ديگري نوبت دارد، در دستور است يا خارچ از دستور؟

اما پيشنهادهاي پارلماني 5 خصوصيت ديگر نيز دارند كه اين وسيله‌ي اختراعي ساده آن‌ها را نيز به نمايش مي‌گذارد و در ادامه طرز كار اين وسيله در اين زمينه‌ها نيز تشريح شده است.

حمايت؟

يكي از قواعد عرف پارلماني اين است كه هر پيشنهادي فقط هنگامي در مجمع براي بررسي مطرح مي‌شود كه دست كم يك نفر با بررسي آن در مجمع موافق باشد. اين قاعده به شكل ناقص در پارلمان ايران نيز رعايت مي‌شود. در ادبيات انگليسي به اين عمل second كردن گفته مي‌شود كه به معناي حمايت كردن و تأييد كردن است. به اين ترتيب، هر وقت كسي از مجمع پيشنهادي را مطرح مي‌كند، رئيس جلسه ساكت مي‌نشيند و متظر مي‌ماند تا دست كم يك نفر ديگر از اعضاء مجمع با صداي بلند فرياد بزند: «حمايت». آنگاه رئيس جلسه متن پيشنهاد را قرائت مي‌كند و خاطر نشان مي‌سازد كه اين پيشنهاد مورد حمايت نيز قرار گرفته است. تازه بعد از قرائت كامل پيشهاد از سوي رئيس است كه مجمع مذاكره در مورد آن پيشنهاد را شروع مي‌كند. با اين همه، تمام پيشنهادهاي پارلماني، نيازي به حمايت ندارند. در نتيجه، بازيگران بازي دموكراسي بايد بدانند كدام دسته از پيشنهادهاي پارلماني نياز به حمايت دارند و كدام يك از آن‌ها به حمايت نياز نخواهند داشت. «راهنماي جيبي قانون پارلمان» اين خصوصيت پيشنهادهاي پارلماني را نيز نشان مي‌دهد.

براي يافتن اين خصوصيت پيشنهادهاي پارلماني، لازم است به عبارت «Requires a second» - به معناي «به حمايت نياز دارد» - در چارگوش مستطيل شكل سمت راست روي پاكت (شماره 26) مراجعه كنيد. درست در سمت چپ اين عبارت،‌ و از داخل شكاف باريك (شماره 3) كه در سمت چپ اين عبارت قرار گرفته، علامت «ستاره» مشاهده مي‌شود كه به معناي «مثبت» است. يعني اين پيشنهاد - كدارم پيشنهاد؟ - همان پيشنهادي كه مربع كوچك سياه رنگ، از داخل شكاف، كنار آن تنظيم شده، (يعني پيشنهاد «تدوين دستورنامه‌ي اختصاصي») نياز به حمايت دارد. به اين ترتيب، با حركت دادن كارت در داخل پاكت،‌ و قرار دادن مربع كوچك سياره رنگ كنار هر يك از 32 پيشنهاد پارلماني، در برابر عبارت «به حمايت نياز دارد» علامت ستاره - به معناي «مثبت» - يا علامت دايره - به معناي «منفي» - ظاهر مي‌شود و كاربر به سادگي در مي‌يابد كه آيا طرح آن پيشنهاد خاص به حمايت نياز دارد يا نه؟

ساير خصوصيات توصيفي پيشنهاهاي پارلماني

درست در زير عبارت «Requires a second» - به معناي «به حمايت ناز دارد»، 5 عبارت انگليسي ديگر نيز مشاهده مي‌شود كه معناي آن‌ها به ترتيب عبارتند از:‌
- قابل‌مذاكره [40]
- قابل اصلاح [41]
- فقط نياز به اكثريت آراء دارد [42]
- به دو سوم آراء نياز دارد [43]
- توافق عمومي، در غير اين صورت اكثريت آرائ لازم است [44]

همانطور كه در تصوير شماره يك مشاهده مي‌كنيد،‌ سمت چپ اين عبارات شكاف باريك (شماره 1) قرار دارد و درست در امتداد اين عبارات و از داخل شكاف،‌ علامت ستاره به معناي «مثبت»، يا علامت دايره، به معناي «منفي» ظاهر مي‌شود و كاربر با يك نگاه در خواهد يافت كه پيشنهاد مورد نظرش «قابل مذاكره» هست يا نه؟ «قابل‌اصلاح» هست يا نه؟ و تصويب آن به چه ميزان رأي نياز خواهد داشت؟‌

طبقه‌بندي پيشنهادهاي پارلماني

هر يك از پيشنهادهاي پارلماني، به صورت فردي، خصوصياتي دارد كه برخي از آن‌ها تشريح شد. با اين همه، برخي از پيشنهاهاي پارلماني به عنوان يك دسته يا طبقه، خصوصيات مشتركي دارند كه به همين خاطر آن‌ها را در يك دسته‌ي خاص قرار مي‌دهد. جاب است كه «راهنماي جيبي قانون پارلمان» اين ظرفيت را دارد كه به كاربر توضيح دهد كه هر پيشنهاد خاص در كدام دسته قرار مي‌گيرد و از اين لحاظ چه خصوصيتي دارد.

درست زير عبارات انگليسي كه در بند فوق تشريح شد، در چارگوش مستطيل شكل سمت راست (شماه 27)، اين عبارت انگليسي مشاهده مي‌شود: Classification of motions كه معناي آن مي شود: طبقه‌بندي پيشنهادها. در سمت چپ اين عبارت انگليسي نيز يك علامت ضربدر مشاهده مي‌شود. درست در زير اين عبارت 4 عبارت انگليسي ديگر نيز ديده مي‌شود (شماره 31) كه معناي آن‌ها عبارت است از:
- پيشنهاد فوريتي [45]
- پيشنهاد ضمني [46]
- يشنهاد فرعي [47]
- پيشنهاد اصلي وقتي پيشنهاد ديگري در دست بررسي نباشد [48]

اكنون ديگر مي‌دانيد با قرار گرفتن علامت ضربدر در شكاف باريك و در موازات هر يك از عبارات بالا، كاربر به سادگي در مي‌يابد كه پيشنهاد مورد نظرش در كدام دسته از پيشنهادها قرار مي‌گيرد و اگر با خصوصيات كلي هر دسته از پيشنهادها آشنا باشد، به راحتي مي‌داند با آن پيشنهاد چه بايد كرد. هرچند اين نوشته، كه تا همين جا هم زيادي طولاني شد،‌ براي معرفي طبقه‌بندي پيشنهادهاي پارلماني مناسب نيست،‌ اما خيلي خلاصه در مورد اين موضوع چند نكته خاطر نشان مي‌شود.

«پيشنهادهاي فوريتي» مجموعه‌ي پيشنهادهاي قابل طرح در هر مجمع تصميم‌گيري هستند كه به صورت مستقيم به پيشنهاد اصلي ارتباطي ندارند، اما به دليل بروز مشكلي، طرح آن پيشنهاد اجتناب‌ناپذير شده است و تا آن مشكل برطرف نشود، ادامه‌ي مداكره مقدور نخواهد بود.

«پيشنهدهاي ضمني» مجموعه‌ي پيشنهاهايي هستند كه به پيشنهاد اصلي ارتباطي ندارند اما به صورت غيرمستقيم به آن مربوط مي‌شوند.

«پيشنهادهاي فرعي» پيشنهادهايي هستند كه براي بررسي پيشنهاد اصلي مطرح مي‌شوند تا آن پيشنهاد با اكثريت آراء در مجمع به تصويب برسد يا رد شود يا مورد اصلاح قرار بگيرد.

«پيشنهاد اصلي» تنها پيشنهادي است كه مجمع را در برابر يك تصميم يا يك اقدام جديد قرار مي‌دهد. نكته‌ي مهم اين است كه در هر لحظه، در مجمع، فقط يك پيشنهاد اصلي قابل طرح است و تا تكليف يك پيشنهاد اصلي روشن نشده باشد،‌ طرح هر پيشنهاد اصلي ديگري خارج از دستور خواهد بود.

كل قانون پارلمان

به اين ترتيب، تقريباً خطوط كلي تمام قواعد ارايه شده در يك كتاب راهنماي استاندارد قانون پارلماني در اين وسيله‌ي ساده به نمايش گذاشته شده است و كاربر با يك نگاه به اين وسيله مي‌تواند پاسخ بخش عمده‌ي پرسش‌هاي پارلماني خود را بيابد. در اين صورت، در قسمت پشت پاكت چه نكاتي ارايه شده است؟

براي توضيح نكاتي كه در پشت پاكت ارايه شده، لازم است ابتدا به عبارت انگليسي كه در بالاي تصوير شماره‌ي دو و كنار گوي سياه رنگ آمده است توجه كنيد. برگردان اين عبارت در زير ارايه مي‌شود:

(گوي سياه) دلالت بر اين دارد كه هر يك از قواعد اين جدول براي پيشنهاد در دست بررسي كه در آن طرف مشخص شده و رئيس جلسه آن را قرائت كرده است،‌كاربرد دارد.

اكنون ديگر با طرز كار اين قسمت از دستگاه نيز آشنا شديم: وقتي مربع كوچك سياه رنگ را، با جلو و عقب كردن كارت در داخل پاكت، مقابل پيشنهاد مورد نظر خود در داخل شكاف‌هاي شماره‌ي 13 قرار مي‌دهيم، مي‌توانيم به پشت پاكت مراجعه كنيم و ببينم كه در داخل شكاف‌هاي باريك (شماره‌هاي 14 در تصوير شماره 2)، دايره‌‌‌ي كوچك (شماره 17)مقابل كدام يك از قواعد ارايه شده در جدول قرار گرفته‌اند. اين قواعد، در مورد همان پيشنهاد مورد نظر صدق مي‌كند. حالا به برگردان برخي از اين قواعد (شماره 36) توجه فرماييد:

  • (پيشنهاد مورد نظر) مي‌تواند توسط پيشنهاد دهنده پس‌گرفته شود. اما اگر رئيس جلسه پيشنهاد در دست بررسي را قرائت كرده باشد، تقاضاي پيشنهاد دهنده براي پس‌گيري پيشنهادش بايد با توافق همگاني يا با اكثريت آراء تصويب شود.
  • پيشنهاد اصلي را در معرض مذاكره قرار مي‌دهد در حاليكه پيشنهاد فرعي بلافاصله در دست بررسي باشد.
  • بايد پيش از آنكه مذاكره يا اصلاح شروع شده باشد، ارايه شود.
  • قابل مذاكره نيست هنگامي كه پيشنهاد يا اصلاحيه‌ي بلافاصله در دست بررسي قابل مذاكره نباشد.
  • مستلزم اكثريت آراء با اطلاعيه‌ي قبلي است.
  • در مورد پيشنهاد اصلي اوليه (نه ضمني) كاربرد دارد.
  • قابل مذاكره نيست هنگامي كه پيشنهاد ديگري در دست بررسي باشد.
  • به تأييد رئيس نياز ندارد.
  • بايد توسط كسي مطرح شود كه در جناح برنده‌ها رأي داده باشد.
  • رأي منفي قابل تجديد نظر نيست.
  • نمي‌تواند در همان نشست از نو مطرح شود.
  • وقتي روي‌ ميزگذاري، ارجاع، يا تعويق شود، تمام پيشنهادهاي وابسته‌اش را به همراه خود مي‌برد.

قواعد بالا فقط تعداد كمي از قواعدي است كه در پشت پاكت «راهنماي جيبي قانون پارلمان» قيد شده است و هرگاه كنار هر كدام از آن‌ها گوي سياه در شكاف آشكار شود، آن قاعده در مورد آن پيشنهاد صدق مي‌كند.

جمع‌بندي نهايي

همانطور كه در پيشگفتار اين نوشته خاطر نشان شد،‌ هدف اصلي از معرفي اين ابزارهاي كمك آموزشي به انجمن سازان و انجمن داران ايراني اين است كه به اين نكته توجه كنند كه تصميم‌گيري گروهي و اجراي تصميم اكثريت، كه مبناي نظام‌هاي دموكراسي است، در واقع يك بازي است كه قواعد دقيق و پيچيده‌اي دارد كه - همانند آئين دادرسي - منصفانه و عادلانه بودن نتاييج بازي را تضمين مي‌كند. بدون وجود چنين قواعدي، تصميم‌گيري گروهي بيشتر يك فعاليت هيأتي است كه كارآئي‌ها و كاربردهاي ويژه‌ي خود را دارد اما براي ساختن سازمان به معناي مدرن اين كلمه كافي نيست. به علاوه، بدون وچود چنين قواعدي، اختلافات لاينحلي بروز پيدا مي‌كند كه يا كار گروهي را مختل خواهد كرد و يا براي حل آن‌ها چاره‌اي جز توسل به نيروي غيردموكرات باقي نخواهد ماند.

اگر قبول كنيم كه استبداد رأي بنيادين‌ترين مشكل است، آموختن قواعد بازي دموكراسي تنها و تنها راه حل اين مشكل خواهد بود. و قواعد اين بازي پيچيده‌تر از آن چيزي است كه در ابتدا به نظر مي‌رسد.

[1] Edwin M. Hazel

[2] به مجامع مركب از هيأت‌هاي نمايندگي انجمن‌هاي عضو يك كانون يا شعب يك انجمن كنوانسيون گفته مي‌شود

[3] MAIN QUESTION

[4] Adjourn

[5] Adjurn, fix time to which

[6] Amend, divide or substiude

[7] Amend an amendment

[8] Appeal (in cases of indocurom)

[9] Appeak (in other cases)

[10] Commit, refer, or recommit

[11] Debate, to close, limite, or extend

[12] ِDispese whit readin minuts

[13] ِDiviion of the assembly

[14] Division of tje question

[15] Objection to consideration a question

[16] Order, point of

[17] Order, to make a special

[18] Orders of the day, to call for

[19] Parliamentary inquiry

[20] Postpone to a certain time

[21] Postpone indfenitely

[22] previous question

[23] Ratify, confirm ot appove

[24] Reading of papers

[25] Recess, to take

[26] Recosider

[27] Rescind, repeal, ennul

[28] Speak, leav to, after indecorum

[29] Suspend the rules

[30] Tabel, to lay on

[31] Tabel,to take form

[32] Take up question form its proper order

[33] Voting, motions relating to

[34] Whitdraw a motion, leave to

[35] Order, to make a special

[36] Order, to make a special

[37] In Order

[38] Out of Order

[39] previous question

[40] Debatable

[41] Amendable

[42] Requiers only a majority vote

[43] Requires a two-thirdes vote

[44] General consent, otherwise majority vote is necessary

[45] Privileged motion - (Undebatable(

[46] Incidental motion

[47] Subsidiary motion

[48] Main motion when no queastion is pending


پذيرش سايت | تماس | نقشه ى سايت | | آمار سايت | بازديد كنندگان : 943 / 375489

 پيگيرى فعاليت سايت fa   پيگيرى فعاليت سايت كارآمدسازي تشكل‌هاي كارفرمايي   پيگيرى فعاليت سايت قانون پارلمان: قواعد بازي دموكراسي   ?    |    سايتهاى پيوندى OPML   ?

سايت با اسپيپ درست شده است 2.1.12 + AHUNTSIC

Creative Commons License