به شبكه اطلاع‌رساني كارفرمايان ايران خوش آمديد!
ترجمه‌ي فارسي بخش 42 كتاب«نظام‌نامه‌ انجمن» يا «قواعد رابرت براي نظام».

قواعد حاكم بر نوبت دهي در مجمع

2 ارديبهشت 1390

بخش 42 كتاب «رابرت روولز آو اوردر»Robert’s Rules of Ordee - Newly Revised يا «قواعد رابرت براي نظام»،‌ قواعد حاكم بر نوبت دهي در مجامع تصميم‌گيري دموكراتيك را تشريح كرده است. مرور همين بخش از اين كتاب و مقايسه قواعد استاندارد نوبت دهي در مجامع تصميم گيري با رويه‌هايي كه در انواع مجامع تصميم‌گيري ايران رايج است،‌ نبايد ترديدي به جا بگذارد كه بازي دموكراسي در اينجا، شبيه شطرنج بازي كردن در سريال «قهوه‌ي تلخ» يا «شب‌هاي برره‌» است: طرفين بازي مهره‌ها را به صورت گزافي و دلبخواهي حركت مي‌دهند و فرجام اين بازي بي‌قاعده نيز طبعاً گيس‌كشي و ريش سوزي خواهد بود. چند دهه‌ي ديگر جدال بي‌فرجام لازم است تا دريابيم بازي دموكراسي قواعد پيچيده‌اي دارد كه ما خلق نكرده‌ايم و ناچاريم آن‌ها را بياموزيم؟

قواعد نسبتاً پيچيده‌ي بازي دموكراسي يا عرف پارلماني، طي قرن‌ها و به تدريج و بدون برنامه‌ي از پيش تعيين شده، در پارلمان انگلستان ساخته و پرداخته شد و به عنوان «قانون عام» يا «كامون لاو»‌ شناخته مي‌شود. اين قواعد براي نخستين بار در ايالات متحد به صورت مكتوب مدون شد و يكي از معروف ترين اين كتاب‌ها را فردي به نام هنري مارتين رابرت تدوين كرد و ويرايش اول آن را در سال 1876 در آمريكا انتشار داد. برگردان فارسي ويرايش دهم اين كتاب كه در سال 2000 در ايالات متحد آمريكا منتشر شده تقديم علاقمندان مي‌شود.

انجمن‌ها و مجامع تصميم‌گيري در كشورهايي كه برخلاف انگلستان قواعد پارلماني را به صورت عرفي بلد نيستند، معمولاً يكي از كتاب‌هايي كه اين قواعد را گردآوري كرده‌اند به عنوان «مرجع پارلماني» خود انتخاب و تصويب مي‌كنند. كتاب «هنري مارتين رابرت»‌ معروف‌ترين و جامع ترين كتاب قواعد بازي دموكراسي است و انجمن ملي پارلمانتارين‌هاي آمريكا، كه هدف اصلي‌اش ترويج قواعد دموركسي است، همين كتاب را به عنوان مرجع پارلماني خود انتخاب كرده و به تصويب رسانده است.

گفتني است اين كتاب در 61 بخش و 20 فصل تدوين شده و تا كنون برگردان فارسي 19 فصل آن از طريق بخش عرف پارلماني سايت «مؤسسه اخلاق پزشكي ايرانيان» و بخش عرف پارلماني شبكه اطلاع رساني كارفرمايان ايران [شاكا] در اختيار علاقمندان قرار گرفته است.

براي كسب اطلاعات بيشتر در اين زمينه و برگزاري كارگاه‌هاي آموزشي عرف پارلماني به اينجا ايميل بزنيد.

اما برگردان فارسي بخش 42 اين كتاب؛ با ذكر اين نكته كه شماره‌هاي پررنگ داخل پرانتز به بخش‌هايي ارجاع مي‌دهند كه به طور مفصل در باره‌ي موضوع مورد نظر بحث كرده است:‌

§ 42 - قواعد حاكم بر تعيين نوبت

روش اخذ نوبت يك عضو همراه با طرز كار اوليه‌ي قواعد اصلي حاكم بر تعيين نوبت در شرايط عادي در بيشتر‌ نشست‌هاي كاري در صفحه‌هاي 28 تا 30 توصيف شد. قواعد پيچيده‌تري كه بر تعيين نوبت مؤثراند در اين بخش بررسي مي‌شوند.

تأييد عضو

پيش از آنكه يك عضو بتواند در يك مجمع پيشنهاد بدهد يا در مذاكره سخن بگويد، بايد، همانطور كه در صفحه 28 توصيف شد،‌ با برخاستن و مخاطب قرار دادن رئيس درخواست نوبت كند، و از سوي رئيس تأييد شود. رئيس بايد هر عضوي را كه نوبت مي‌خواهد هنگامي كه مستحقش بود تأييد كند. رئيس معمولاً يك عضو را با بيان نام يا عنوان عضو، نام محل يا شعبه‌اي كه نمايندگي مي‌كند، هر كدام كه مناسب باشد، مورد تأييد قرار مي‌دهد (در نتيجه برايش تعيين نوبت مي‌كند). در صورت لزوم، عضو - چه به ابتكار خودش و چه به درخواست رئيس - بايد به محض اينكه برخاست و مقام رياست را مخاطب قرار داد و رئيس به سمت او رو گرداند، نام خودش را، با مشخصات اضافي مناسب ديگر، اعلام كند. اشكال تعيين نوبت به شرح زير است:
- • اگر فقط يك فرد در يك نشست كوچك كه در آن تمام افراد مي‌توانند يكديگر را ببينند، درخواست نوبت كند، رئيس مي‌تواند فقط با اشاره سر به طرف او آن عضو را تأييد كند.
- • اگر يك سخنراني از پيش برنامه‌ريزي شده باشد،‌ يا اگر چند عضو در يك آن در يك نشست بزرگ نوبت بخواهند، عبارتي كه هنگام اعطاء تأييد از سوي رئيس به كار مي‌رود معمولاً اين است: «رئيس آقاي اسميت را تأييد مي‌كند».

هرگاه عضوي برخيزد و رئيس را در زماني مخاطب قرار دهد كه نمي‌توان جز براي مقاصد محدود نوبت داد و رئيس مطمئن نباشد كه آن عضو اين واقعيت را درك مي‌كند يا نه - به عنوان نمونه، هنگامي كه يك پيشنهاد غيرقابل‌مذاكره به نحوي كه در صفحه‌ي 376 توضيح داده شده، بلافاصله در دست بررسي باشد، رئيس پيش از تأييد آن عضو بايد بپرسد: «عضو محترم، يا خانم گرامي، به چه منظوري قيام فرموده‌اند؟». اگر اعضاء دور يك ميز كنفرانس نشسته باشند و بلند نشوند، رئيس مي‌تواند بپرسد: «عضو محترم به چه منظوري رئيس را مخاطب قرار داده است؟».

جز با توافق عمومي (ص‌ 51 تا 53)، پيشنهاد فقط مي‌تواند از سوي فردي كه از طرف رئيس تأييد شده باشد مطرح شود. اگر پيشنهادي از سوي هر كسي كه نوبت نگرفته مطرح شود، اگر عضو ديگري، با برخاستن و كسب نوبت فوري،‌ نشان دهد كه توافق عمومي حاصل نبوده است، رئيس بايد آن پيشنهاد را ناديده بگيرد.

بعد از اخذ نوبت،‌ عضو مي‌تواند آن را براي هر مقصود، يا مجموعه‌اي از مقاصد، مناسب مورد استفاده قرار دهد؛ به عنوان نمونه،‌ هرچند عضو مي‌تواند با گفتگو در مورد يك پيشنهاد در دست بررسي شروع كند،‌ مي‌تواند با هر پيشنهاد فرعي، از جمله كفايت مذاكره (16) كه در آن زمان طبق نظام‌نامه باشد،‌ خاتمه دهد.

نوبت‌دهي هنگامي كه بيش از يك نفر نوبت بخواهد

اگر دو نفر يا بيشتر تقريباً در يك زمان برخيزند تا نوبت بگيرند، قاعده‌ي كلي اين است كه، در صورت يكسان بودن تمام چيزهاي ديگر، فردي كه درست پس از اتمام نوبت برخاسته و رئيس را مخاطب قرار داده باشد شايسته‌ي اخذ نوبت است. عضوي كه پيش از اتمام نوبت برخاسته باشد، در صورتي كه عضو ديگري بعداً بلند شده و رئيس را مخاطب قرار داده باشد، شايسته‌ي اخذ نوبت نيست.

با اين همه،‌ تحت تنوعي از شرايط خاص،‌ وقتي بيش از يك نفر تقريباً در يك زمان درخواست نوبت كنند، تأمين بيشترين منافع مجمع مستلزم آن است كه نوبت به كسي داده شود كه اول از همه برنخاسته و از رئيس نوبت نخواسته است. به چنين نوبت خواهي در چنين مواردي گفته مي‌شود كه «تقدم نوبت»‌ دارد. يك عضو بعد از آنكه رئيس عملاً به عضو ديگري نوبت داد نمي‌تواند برخيزد و خواهان تقدم نوبت كند. مادام كه عضوِ نوبت‌ گرفته عملاً صحبت خود را شروع نكرده باشد، عضو ديگر ممكن است با قطع نوبت اخطار قبلي بدهد (ص.117).

قواعد حاكم بر تقدم نوبت را مي‌توان در ارتباط با مواردي كه در آن‌ها يك مسأله‌ي بلافاصله در دست بررسي قابل‌مذاكره باشد،‌ و وقتي كه يك مسأله بلافاصله در دست بررسي غيرقابل‌مذاكره باشد، و وقتي كه هيچ مسأله‌اي در دست بررسي نباشد، دسته بندي كرد.

تقدم نوبت وقتي مسأله‌ي بلافاصله در دست بررسي قابل‌مذاكره باشد. وقتي پيشنهادي براي مذاكره مفتوح باشد:

- 1) يك عضو مي‌تواند برخيزد و اخطار قبلي يك پيشنهاد ديگر را مطرح كند (ص. 18-117).
- 2) اگر عضو پيشنهاد بلافاصله در دست بررسي را مطرح كرده باشد درخواست نوبت كند و پيش‌تر در مورد آن مسأله صبحت نكرده باشد، نسبت به ساير اعضاء تقدم نوبت دارد. در بعضي از موارد خاص يا تحت تنوعي از اين قاعده، اعضائي كه تقدم نوبت دارند عبارتند از:

  • الف) در مورد يك پيشنهاد مبني بر اجراي توصيه‌ي در گزارش يك كميته، عضو گزارشگر (كه گزارش كميته را به مجمع مي‌دهد)؛
  • ب) در موردي كه يك مسأله روي ميز برداري شده باشد (34)، عضوي كه پيشنهاد روي ميزبرداري آن را مطرح كرده است؛
  • پ) در مورد پيشنهاد تجديدنظر (37)، عضوي كه پيشنهاد تجديدنظر را مطرح كرده باشد، نه لزوماً كسي كه درخواست به دست گرفتن آن را مطرح كرده است (بنگريد به ص. 306، 13-312).

- 3) هر عضوي كه در مذاكره در مورد مسأله‌ي بلافاصله در دست بررسي پيشتر صبحت كرده باشد استحقاق اخذ نوبت دوباره در همان روز براي مذاكره در مورد همان مسأله را مادام كه هر عضو ديگري كه در مورد همان مسأله صحبت نكرده است خواهان نوبت باشد.
- 4) در مواردي كه رئيس بداند اشخاصي كه دنبال اخذ نوبت هستند نظرات مخالف نسبت به مسأله دارند - و عضوي كه بايد تأييد شود در بندهاي يك تا سه بالا تعيين نشده باشد - رئيس بايد نوبت را، تا آنجا امكان داشته باشد، بين موافقان و مخالفان موضوع بچرخاند. در مجامع بزرگ، گاهي براي كمك به رئيس در رعايت اين قاعده وسائل مختلفي مانند بلند كردن كارت‌هاي رنگي از سوي كساني كه نوبت مي‌خواهند،‌ رفتن به سمت ميكروفن‌هاي متفاوت براي »موافق» يا «مخالف» و از اين قبيل،‌ مورد استفاه قرار مي‌گيرد.

وقتي عضوي تجديدنظر در رأي به يك پيشنهاد را براي اصلاح از پيش اعلام شده‌ي آن پيشنهاد مطرح كرده باشد، اگر پيشنهاد مورد تجديد نظر قرار بگيرد، نسبت به سايرين اولويت نوبت دارد تا اصلاحيه‌ي خود را پيشنهاد دهد. اين قاعده در مورد تجديد بررسي پيشنهادهاي قابل اصلاحي كه قابل مذاكره نيستند، آنطور كه در ادامه آمده، نيز صدق مي‌كند (بنگريد به ص 45 صفحه‌هاي ترامه).

تقدم نوبت وقتي يك مسأله‌ي غيرقابل مذاكره بلافاصله در دست بررسي باشد. وقتي مسأله‌ي بلافاصله در دست بررسي غيرقابل‌مذاكره باشد (ص. 45-44 ترامه)، نوبت مي‌تواند فقط به كسي داده شود كه مي‌خواهد اخطار قبلي يك پيشنهاد را مطرح كند (ص. 18-116) يا پيشنهادي ارايه دهد يا مسأله‌ي را مطرح سازد كه از مسأله بلافاصله در دستب بررسي جلو مي‌افتد. در چنين موردي، پيشنهاددهنده‌ي مسأله بلافاصله در دست بررسي در نوبت گيري حق تقدم ندارد. وقتي يك پيشنهاد غيرقابل‌مذاكره كه بتواند اصلاح شود براي آن مقصد اعلام شده مورد تجديدنظر قرار بگيرد، ارايه‌ي دهنده‌ي پيشنهاد تجديد‌نظر(37)، همانطور كه در بند پيش گفته شد، حق تقدم در نوبت دارد.

تقدم نوبت وقتي مسأله‌اي در دست بررسي نباشد. وقتي هيچ مسأله‌اي در دست بررسي نباشد، مواردي كه در آن‌ها يك عضو تقدم نوبت خواهد داشت به شرح زير رخ مي‌دهد:

1) وقتي عضوي نوبت گرفته باشد تا پيشنهادي كه يك نشست ويژه براي بررسي آن ‌فراخوان شده باشد، يا يك پيشنهاد اصلي مهم از پيش برنامه‌ريزي شده در هر نشستي را ارايه دهد، آن عضو مستحق تقدم نوبت است و عضو ديگر نبايد مجاز باشد سخن او را به منظور تلاش جهت ارايه‌ي پيشنهادي ديگر در رقابت با ان مطرح كند.

2) وقتي يك موضوع مورد علاقه مستلزم يك مجموعه پيشنهاد باشد، هر كدام از آن‌ها وقتي هيچ مسأله‌اي در دست بررسي نباشد مطرح شود، و هنگامي كه مجمع يك پيشنهاد در چنين مجموعه‌اي را تعيين تكليف كرد، و، پيشنهاد بعدي آن مجموعه حق طرح داشته باشد، و، براي طرح آن پيشنهاد، رئيس بايد به عضوي نوبت بدهد كه مجموعه‌ را مطرح كرده است، حتي اگر عضو ديگري اول برخاسته و رئيس را مخاطب قرار داده باشد. به عنوان نمونه:

  • الف) وقتي مسأله‌ا‌ي به خاطر يك نيت مشروع روي‌ميز‌گذاري شده باشد (17) - تا مجمع قادر شود يك موضوع فوري‌تري را دست بگيرد - عضوي كه پيشنهاد روي‌ميزگذاري را مطرح كرده براي طرح آن كار فوري تقدم نوبت دارد.
  • ب) وقتي قواعد تعليق شده باشند (25) تا پيشنهاد خاصي بتواند مطرح شود، كسي كه پيشنهاد لغو قواعد را مطرح كرده براي طرح آن پيشنهاد مورد نظر تقدم دارد.
  • 3) به همين شكل،‌ وقتي پيشنهادي بنا بر توصيه‌ي عضوي كه در جريان مذاكره اعلام كرده پيشنهاد ديگري در مورد همان موضوع ارايه خواهد داد، رأي نياورده باشد (بنگريد به ص. 11-110)، آن عضو تقدم نوبت دارد تا پيشنهاد جايگزين خود را مطرح كند.
  • 4) وقتي موضوعي در دست بررسي نباشد و مجموعه‌ پيشنهاد هم آغاز نشده باشد، و عضوي براي كسب نوبت جهت طرح يك پيشنهاد اصلي برخاسته باشد، عضو ديگري كه رئيس را مخاطب قرار داده و اعلام كند كه او به خاطر يكي از مسائل زير برخاسته است،‌ تقدم نوبت خواهد داشت:
    • الف) طرح پيشنهاد تجديد‌نظر و گنجاندن در صورتجلسه (ص.24-321)؛
    • ب) طرح پيشنهاد تجديد‌نظر يك رأي(37
    • پ) به دستگيري يك پيشنهاد تجديد‌نظر (در شكل عادي يا ويژه‌ي آن [37]) كه پيشتر مطرح شده باشد؛
    • ت) دادن اخطار قبلي (ص. 18-116)؛
    • ث)طرح پيشنهاد روي‌ميزبرداري يك مسأله (34) وقتي انجام چنين كاري طبق نظام‌نامه باشد.

اگر اعضاء در برخاستن به خاطر منظورهاي بالا درگير رقابت شوند، تقدم آنان به ترتيب پنج اقدامي است كه در بالا فهرست شده است. محدوده‌هاي زماني براي طرح پيشنهاد تجديدنظر - و محدوده‌هاي كوتاه‌تر در شكل ويژه‌ي اين پيشنهاد، يعني، تجديد‌نظر و گنجاندن در صورتجلسه - تقدم يكي از اين دو نسبت به ديگري را در اين مورد مشخص مي‌كند.

5) وقتي پيشنهاد تشكيل كميته براي يك مقصود خاص، يا ارجاع يك موضوع به كميته، با حذف جزئيات ضروري- مانند تعداد اعضاء ‌كميته، نحوه‌ي انتصاب آن، يا دستور‌هاي ديگري كه بايد داده مي‌شد، تصويب شده باشد، عضوي كه اين پيشنهاد را مطرح كرده تقدم نوبت ندارد، چرا كه او مي‌توانست تمام مشخصات را در پيشنهاد خود بگنجاند. با اين حال، در چنين موردي، هيچ موضوع ديگري (به جز موضوع‌هاي فوريتي) نمي‌تواند مطرح شود تامجمع در مورد اين مسائل مرتبط تصميم بگيرد.

نوبت دهي با رأي؛ فرجام‌ها. اگر رئيس ترديد داشته باشد كه نوبت چه كسي است، مي‌تواند به مجمع اجازه بدهد كه با يك رأي در مورد اين مسأله تصميم بگيرد، كه در اين حالت، نوبت حق عضوي است كه بيشترين رأي را كسب كند.

اگر در هر زماني كه رئيس اشتباه كند و وقتي كه بيش از يك عضو برخاستند و فوراً رئيس را مخاطب قرار دادند، وي به شخص نا‌مناسب نوبت دهد، اخطار نظام‌نامه‌اي مي‌تواند مطرح شود. جز در نشست‌هاي توده‌اي، تصميم رئيس در تعيين نوبت مي‌تواند از سوي هر دو عضوي-يكي فرجام بخواهد و ديگري حمايت كند- فرجام‌خواهي شود (24).

تنوع‌ها در كنوانسيون‌هاي بزرگ . در كنوانسيون‌هاي بزرگ و تشكل‌هاي مشابه، لازم است بعضي قواعد كاربردي براي نوبت دهي به تصويب برسند. به عنوان نمونه، ممكن است از اعضاء خواسته شود پشت ميكروفون‌هاي شماره‌دار صف بكشند. ممكن است به ترتيب شماره به آنان نوبت داده شود، يا كسي آنان را به ترتيبي كه دستيار افسر انتظامات چراغ‌هاي چسبيده به ميكروفون‌ها را روشن مي‌كند براي رئيس ليست كند. يك قاعده ممكن است مقرر كند عضوي كه موضوع مهمي، مانند اخطار نظام‌نامه‌اي، داشته باشد، مي‌تواند از طريق ميكروفون از دستيار بخواهد كه چراغ را چشمك‌زن كند تا به اين ترتيب علامت بدهد. اگر عضوي،‌ به هر ترتيبي كه مرسوم باشد، يك پيشنهاد اصلاح يا پيشنهاد قابل‌مذاكره‌ي ديگري بدهد، ساير منتظران نوبت بايد كنار بكشند مگر آنكه مذاكره‌ي آنان به اين پيشنهاد جديد مربوط شود. اگر كفايت مذاكره يا پيشنهادي براي محدودسازي مذاكره مطرح شود، اعضائي كه در صف منتظر بوده‌اند قانوناً نمي‌توانند اعتراض كنند؛ همانند ساير موارد، وقتي چنين پيشنهادهايي طبق نظام‌نامه باشند،‌ رئيس نمي‌تواند موقعيت‌ها را انتخاب كند. او مي‌تواند به مجمع مشاوره بدهد كه، اگر مجمع بخواهد به مذاكره ادامه بدهد و صحبت افراد در صف را بشوند، اقليت بيش از يك سوم چنين قدرتي را دارد (بنگريد به پانويس،‌ ص. 366).

قطع كلام عضو

وقتي عضوي نوبت گرفته و صحبت را آغاز كرده باشد - مگر آنكه بحث در مورد موضوعي را هنگامي كه هيچ پيشنهادي در دست بررسي نبوده شروع كرده باشد يا طولاني‌تر از مدتي كه قواعد مجمع اجازه مي‌دهد حرف زده باشد - عضو ديگر يا رئيس نمي‌توانند، جز در موارد زير، و فقط وقتي كه يك وضعيت فوق‌العاده آن را توجيه كند، كلام او را قطع كنند:
- الف) دعوت به ترتيبات روز (18) وقتي كه رعايت ‌نشوند،
- ب) طرح يك مسأله‌ي فوريتي (19
- پ) يك اخطار آئين‌نامه‌اي يا فراخوان عضوي كه نوبت دارد به دستور (23، 61) - يا جلب توجه اين عضو به اين واقعيت كه در رعايت قواعد سخنراني غفلت كرده از سوي رئيس (ص. 27-626)،
- ت) درخواست رأي جداگانه به يك يا مجموعه‌اي از قطعنامه‌هاي مستقل در مورد موضوع‌هاي مختلف كه توسط يك پيشنهاد واحد مطرح شده باشد (ص.106، 265)،
- ث) يك تقاضا يا تحقيق (23، 33) كه مستلزم پاسخ فوري باشد؛

يا، در بعضي شرايط خاص، اين پيشنهادها:
- ج) فرجام (24
- چ) مخالفت با بررسي يك موضوع (26
- ح) تشكيك آراء (29).

پس از آنكه عضوي نوبت گرفت اما پيش از انكه شروع به صحبت كند، تمام اقدام‌هاي فهرست شده در زير طبق نظام‌نامه است، همچنين، اگر فرصت ديگري دست ندهد، برخاستن براي:

- الف) دادن اخطار مبني بر قصد ارايه پيشنهادي كه مستلزم چنين اخطاري است (ص.18-116)؛ يا
- ب) طرح يك پيشنهاد تجديدنظر (37) يا تجديد‌نظر و درج در صورتجلسه (ص. 24-321).

اگر قطع كلام به هر يك از دلايل فهرست شده در بالا رخ بدهد، نوبت عضوي كه نوبت گرفته از دست نمي‌رود، هرچند او هنگامي كه موضوع قاطع كلام در دست بررسي است روي صندلي خود مي‌نشيند. به محض آنكه تكليف موضوع قاطع كلام روشن شد، رئيس با بيان عبارتي مانند ، «آقاي لوئيس نوبت دارد»، او را دعوت به كلام مي‌كند.

اگر عضوي كه گزارش يك كميته يا اسناد ديگري را به مجمع ارايه مي‌‌دهد آن را براي قرائت در اختيار منشي يا كارمند مخبر بگذارد، آن عضو به اين خاطر نوبتش را از دست مي‌دهد، اما وقتي قرائت تمام شود دوباره نوبت خود را كسب مي‌كند.

وقتي عضوي براي گرفتن نوبت برخاسته يا نوبت گرفته باشد، خارج از نظام‌نامه است كه ديگري پيشنهاد ختم جلسه يا پيشنهاد روي‌ميزگذاري موضوع در دست بررسي را مطرح كند. اگر كسي چنين كند، يا فرياد «سؤال» سرداده شود، اين وظيفه‌ي رئيس است كه نظم را برقرار سازد و از حقوق عضوي كه نوبت دارد رفاع كند.


ژنرال هنري مارتين رابرت

مقاله ها ى اين نويسنده

گروه‌ نويسندگان

مقاله ها ى اين نويسنده

داود حسين

مقاله ها ى اين نويسنده

پذيرش سايت | تماس | نقشه ى سايت | | آمار سايت | بازديد كنندگان : 575 / 366280

 پيگيرى فعاليت سايت fa   پيگيرى فعاليت سايت كارآمدسازي تشكل‌هاي كارفرمايي   پيگيرى فعاليت سايت قانون پارلمان: قواعد بازي دموكراسي   ?    |    سايتهاى پيوندى OPML   ?

سايت با اسپيپ درست شده است 2.1.12 + AHUNTSIC

Creative Commons License