به شبكه اطلاع‌رساني كارفرمايان ايران خوش آمديد!
به نقل از بيست و يكمين شماره‌ي «پيام كارفرمايان»

آسيب‌شناسي تصميم‌گيري گروهي

2 اسفند ماه 1388
يكشنبه 21 فوريه 2010 بوسيله ى گروه‌ نويسندگان

در حاليكه برخي از ساده‌ترين قواعد فعاليت‌هاي انجمني در قالب قوانين،‌ مقررات و اساسنامه‌هاي تيپ در ايران رواج يافته و شناخته شده (يا در واقع دچار بدفهمي شده)،‌ اساسي‌ترين، پيچيده‌ترين و مهم‌ترين بخش از اين قواعد كه ناظر بر تصميم‌گيري گروهي هستند در ايران ناشناخته مانده است. البته، ناكارآمدي ما ايرانيان در امر فعاليت‌هاي گروهي كه براي خودمان هم به عنوان يك نقطه‌ ضعف آشناست، محصول زندگي در سرزمين امپراتوري‌سازي است كه در آن امكان بروز آزادي فردي وجود نداشت. تازه در دهه‌ي 60 ميلادي بود كه با توسعه‌ي مناسبات مدرن در قلمرو دو اردوگاه سرمايه‌داري و كمونيستي، و انقلاب سفيد در ايران،‌ ساختار سنتي روستاها در هم فروريخت و امواج مهاجران به شهرهاي بزرگ كوچيدند و انسان تنها و آزاد متولد شد. در حاليكه اين انسان آزاد قرن‌ها پيش در دولت‌شهرهاي يونان باستان پا به دنيا گذاشته بود و نخستين تمدن عقل‌گراي تاريخ (و قانون اساسي و قواعد فعاليت انجمني) را ساخته بود. با اين همه جاي نگراني نيست. اگر ما توانسته‌ايم بازي‌هاي مدرن و گروهي مانند فوتبال و بسكتبال را با سرعت فرا بگريم و در جهان مقام هم بياوريم، بازي عرف پارلماني را نيز دير يا زود فراخواهيم گرفت. اين نوشته، با هدف معرفي بسيار اجمالي قواعد تصميم‌گيري گروهي، برخي از مهم‌ترين خصوصيت عرف پارلماني را بررسي مي‌كند.

اگر از كسي كه در يك مجمع تصميم‌گيري وقت صحبت گرفته است بپرسند چه مي‌خواهد بگويد، حتماً عصباني خواهد شد و با تغييٌر گله خواهد كرد كه مگر آزادي در اين مجمع وجود ندارد؟

براي بسياري از ما كه چه بسا تمام تلاش خود را صرف توسعه‌ي فعاليت‌هاي انجمني مي‌كنيم، آزادي بيان در هر مجمع تصميم‌گيري، اعم از هيأت مديره، كميته، و مجمع عمومي، به اين معناست كه فرد، پس از آنكه نوبتش رسيد،‌ هرچه مي‌خواهد دل تنگش بگويد. و همين درك بسيار غلط از آزادي بيان سبب مي‌شود تا تمام وقت بسيار ارزشمند و محدود اعضاء‌ حاضر در نشست صرف شنيدن مطالبي شود كه چه بسا هيچ ارتباطي با پيشنهاد در دست بررسي ندارد و همه منتظرند تا ختم جلسه اعلام شود و از عذاب اليم شنيدن مطالب بي‌ربط نجات يابند. با چنين وضيعتي انتظار داريد فعاليت انجمني توسعه بيابد؟

● دست‌بندي پيشنهادها

براي پيشگيري از همين مشكلات است كه عرف پارلماني تمام پيشنهادهاي ممكن را در 5 دسته‌‌ي كلي طبقه‌بندي كرده است:

1. پيشنهاد اصلي، كه انجام كاري را در برابر مجمع تصميم‌گيري قرار مي‌دهد.

2. پيشنهادهاي فرعي، كه به مجمع كمك مي‌كنند تا از بررسي پيشنهاد اصلي خلاص شوند يا تكليف آن را مشخص كنند. پيشنهادهاي فرعي خودشان به چند دسته تقسيم مي‌شوند:

- 2. 1. تعويق دائم، كه تكليف يك پيشنهاد اصلي را بدون رأي‌گيري مستقيم مشخص مي‌كند.
- 2. 2. اصلاح،‌ كه با گنجاندن، افزودن، خط زدن، خط زدن و افزودن،‌ يا جايگزين كردن عبارتي در پيشنهاد اصلي، آن را اصلاح مي‌كند.
- 2. 3. ارجاع به كميته، كه سبب مي‌شود يك پيشنهاد اصلي براي بررسي بيشتر به يك كميته ارجاع شود.
- 2. 4. تعويق موقت، كه بررسي پيشنهاد اصلي را به روز، نشست، ساعت، يا تا پس از يك رويداد مشخص در آينده به تعويق مي‌اندازد.
- 2. 5. كيفيت مذاكره، كه تعداد و نوبت افراد براي مذاكره در مورد يك پيشنهاد اصلي را تعديل مي‌كند.
- 2. 6. كفايت مذاكره، كه به مذاكره در مورد يك پيشنهاد اصلي خاتمه مي‌دهد و اخذ رأي فوري در مورد آن را مجاز مي‌سازد.
- 2. 7. روي‌ ميزگذاري، كه بررسي پيشنهاد اصلي را به صورت موقت از دستور كار خارج مي‌كند.

3. پيشنهادهاي فوريتي، كه برخلاف پيشنهادهاي فرعي به پيشنهاد اصلي ارتباط ندارند، اما به يك موضوع فوري مربوط مي‌شوند كه بايد بي‌درنگ و با قطع روند بررسي پيشنهاد اصلي، مورد رسيدگي قرار بگيرد. پيشنهادهاي فوريتي 4 دسته هستند:
- 3. 1. اخطار برنامه‌اي، كه در مورد اجراي برنامه‌ي روزانه‌ي مجمع اخطار مي‌دهد.
- 3. 2. تقاضاي فوريتي، اجازه مي‌دهد كه يك موضوع فوري به خاطر فوريتش مطرح شود.
- 3. 3. تنفس، باعث وقفه‌اي كوتاه در جريان مجمع مي‌شود.
- 3. 4. ختم جلسه، كه به نشست مجمع خاتمه مي‌دهد.

4. پيشنهادهاي ضمني، كه به شكل ضمني و غيرمستقيم به موضوع در دست بررسي ارتباط دارند. بعضي از آن‌ها:
- 4. 1. اخطار نظام‌نامه‌اي، كه در مورد خطا در روش پارلماني اخطار مي‌دهد و مستلزم صدور حكم از سوي رئيس است.
- 4. 2. فرجام، كه نسبت به حكم صادره از سوي رئيس فرجام‌خواهي مي‌كند و براساس اكثريت آراء حكم رئيس را ملغي مي‌سازد.
- 4. 3. تعليق قواعد،‌ به طور موقت قاعده‌اي را كنار مي‌گذارد تا مجمع مجاز باشد اقدامي را انجام دهد كه با شكل ديگر قادر به انجام آن نخواهد شد.
- 4. 4. مخالفت با بررسي،‌ كه از بررسي پيشنهادي كه به نفع انجمن نيست جلوگيري مي‌كند.
- 4. 5. پس‌گيري پيشنهاد، كه به يك عضو اجازه مي‌دهد تا پيشنهادش را - حتي پس از آنكه رئيس پيشنهاد وي را قرائت كرد، از دستور كار خارج كند.
- 4. 6. تفكيك موضوع، كه اجازه مي‌دهد تا يك پيشنهاد اصلي به دو يا چند پيشنهاد تفكيك شود و هر كدام از آن‌ها به صورت جداگانه بررسي شوند.
- 4. 7. تشكيك آراء، كه وقتي عضوي نسبت به نتيجه رأي گيري ترديد داشته باشد مطرح مي‌كند.

5. پيشنهادهايي كه يك موضوع را دوباره تقديم مجمع مي‌كنند و خودشان 4 دسته هستند.
- 5. 1. روي‌ميز برداري، كه به مجمع اجازه مي‌دهد پيشنهادي را كه پيش‌تر روي‌ميزگذاري كرده بود از روي ميز بردارد.
- 5. 2. لغو مصوبه، كه يك پيشنهاد پيشتر تصويب شده را بي‌اعتبار مي‌كند.
- 5. 3. خلع كميته،‌ كه يك موضع ارجاع شده به كميته را از دست كميته خارج مي‌كند و دوباره در اختيار مجمع قرار مي‌دهد.
- 5. 4. تجديد بررسي، كه اجازه مي‌دهد پيشنهادي كه پيش‌تر تعيين تكليف شده است، انگار كه مورد بررسي قرار نگرفته باشد،‌ دوباره به مجمع تقديم شود. اين پيشنهاد را فقط عضوي مي‌تواند مطرح كند كه در گروه برندگان رأي داه باشد و فقط در همان روزي كه اخذ رأي اوليه انجام شده باشد،‌ پيشنهاد خود را مطرح كند.

● قواعد منطقي حاكم بر پيشنهادها

همانطور كه گرامر يا دستور زبان نظامي از قواعد است كه بر كلمات و واژگان يك زيان حاكم هستند و متكلمان به آن زبان طبق همان قواعد آن كلمات را به كار مي‌برند، مجموعه‌ي پيشنهادهاي پارلماني نيز كه در 5 دسته‌ي كلي و منطقي فوق دسته بندي شده‌اند، تحت مجموعه‌اي از قواعد اولويت بندي مي‌شوند كه اين قواعد از منطق دروني اين پيشنهاد‌ها استناج شده‌اند و هر عضو مجمع تصميم‌گيري بايد با اين قواعد آشنا باشد و در چارچوب همان قواعد به طرح پيشنهادهاي خود بپردازد.

به عنوان مثال، فرض كنيد كه در جريان بررسي پيشنهاد «اصلاح» يك پيشنهاد اصلي، پيشنهاد «تعويق دائم» مطرح شود. بديهي است كه اولويت «تعويق داتم» بيش از پيشنهاد «اصلاح» است. در نتيجه، اول بايد تكليف پيشنهاد دائم را مشخص كرد و اگر اين پيشنهاد رأي نياورد، به پيشنهاد اصلاح برگشت.

اما اگر در جريان بررسي پيشنهاد تعويق دائم كسي اخطار نظام‌‌نامه‌اي بدهد، از آنجا كه اولويت اخطار نظام‌نامه‌اي بيش‌تر است،‌ بايد بي‌درنگ در دست بررسي قرار بگيرد.

علاوه بر موضوع تعيين اولويت پيشنهادها نسبت به يكديگر، هنگام طرح هر پيشنهاد بايد پاسخ چند پرسش مهم را دانست:
- 1. آيا وقتي كسي نوبت صحبت دارد طرح آن پيشنهاد طبق نظام‌نامه هست يا نه؟
- 2. آيا طرح آن پيشنهاد نياز به حمايت از سوي دست كم يك عضو ديگر دارد يا نه؟
- 3. آيا آن پيشنهاد قابل مذاكره است يا نه؟
- 4. آيا آن پيشنهاد قابل اصلاح است يا نه؟
- 5. تصويب آن پيشنهاد به چه تعداد آراء نياز دارد؟‌ اكثريت يا دو سوم يا بيش از نصف كل اعضاء انجمن يا تعداد ديگر؟
- 6. آيا آن پيشنهاد قابل‌تجديد نظر هست يا نه؟

با توجه به همين توضيح‌هاي بسيار اجمالي مي‌توان دريافت كه چطور تمام اعضاء در طول برگزاري يك مجمع بايد تمام حواسشان را جمع كنندكه كوچكترين رفتار خلاف قاعده‌اي از آنان سرنزند. چرا كه درست مانند آن است كه فردي هنگام صحبت كردن قواعد دستور زبان را رعايت نكند و به عنوان نمونه بگويد: فردا ناهارم را خورده بوديم.

با اطمينان مي‌توان گفت در مجامع ما چيزي به نام قاعده (آنطور كه در عرف پارلماني حاكم است)‌ مطلقاً وجود ندارد. در واقع مانند آن است كه عده‌اي حرف بزنند اما به جاي كلمات و جملات با قاعده و با معنا مقداري اصوات بي‌معنا از دهانشان خارج شود. البته در اين صورت هم از منظور يك ديگر با خبر مي‌شوند اما چيزي به نام «زبان» - به معنايي كه ارسطو گفت «انسان حيوان ناطق است» - در ميان آنان جريان ندارد.

● فقط يك پيشنهاد

يكي ديگر از اصول عرف پارلماني اين است كه در هر لحظه فقط يك پيشنهاد اصلي بايد در دست بررسي باشد و تا هنگامي كه تكليف آن پيشنهاد مشخص نشده باشد،‌ طرح هر پيشنهاد ديگري خارج از نظام‌نامه است.

● پيشنهادهاي مكتوب

يكي ديگر از اصول عرف پارلماني اين است كه فقط متن پيشنهادهاي مكتوب مورد بررسي قرار مي‌گيرد و اصلاح هر پيشنهاد فقط به معناي جا به جا كردن عبارت و كلمات مشخص است. در نتيجه همه مي‌دانند در باره‌ي چه چيز مشخصي صحبت مي‌كنند.

اگر همين اندازه توضيح در مورد عرف پارلماني سبب ايجاد علاقه در خوانندگان شده باشد،‌ مراد حاصل شده است. ■


پذيرش سايت | تماس | نقشه ى سايت | | آمار سايت | بازديد كنندگان : 1102 / 369506

 پيگيرى فعاليت سايت fa   پيگيرى فعاليت سايت كانون عالي انجمن‌هاي صنفي كارفرمايي ايران (كعاصكا)   پيگيرى فعاليت سايت «پيام كارفرمايان»: نشريه كعاصكا   پيگيرى فعاليت سايت پيام كارفرمايان شماره 21   ?    |    سايتهاى پيوندى OPML   ?

سايت با اسپيپ درست شده است 2.1.12 + AHUNTSIC

Creative Commons License