به شبكه اطلاع‌رساني كارفرمايان ايران خوش آمديد!

معرفي دستگاه مفهومي براي فهم بحران در فعاليت‌هاي شركتي و انجمني: رئيس مستبد و رئيس غيرمستبد

17 بهمن 1392
پنج شنبه 6 فوريه 2014 بوسيله ى داود حسين

«رئيس مستبد و رئيس غيرمستبد» پنجمين قسمت از يك بسته آموزشي است كه در آن «دستورنامه رابرت» معرفي شده است. دستورنامه رابرت معروف‌ترين و جامع‌ترين كتابي است كه قواعد مورد نياز انواع مجامع تصميم‌گيري و ايجاد و اداره سازمان‌ها و انجمن‌هاي انتخابي را با حزئيات و با تفصيل معرفي و تشريح كرده است. ترجمه اوليه كتاب دستورنامه رابرت را مي‌توانيد در اينجا ببابيد. مجموعه مقالاتي كه به زبان فارسي در وب سايت پيام كارفرمايان در اين زمينه منتشر شده است،‌ در [اينجا-mot 12] قرار دارد. براي خواندن ساير بخش‌هاي اين بسته آموزشي نيز لينك‌هاي مربوطه را كه در انتهاي اين مقاله آمده است كليك كنيد. اما اصل مقاله «رئيس مستبد و رئيس غيرمستبد»:

در نخستين بخش از اين بسته‌ نوشتاري گفته شد كه نخستين قاعده قانون عرفي پارلمان كه در سال 1581 به اجرا در آمد مقرر مي‌كند كه در يك مجمع تصميم‌گيري در هر لحظه فقط يك موضوع بايد در دست بررسي باشد. قسمت دوم اين نوشته‌ها نشان داد كه چطور براي رعايت همين قاعده، مجموعه پيشنهادهاي پارلماني بايد بر اساس تفكر عقلي رتبه‌بندي شوند و قواعد دروني آن‌ها - تقريباً‌ شبيه به قواعد منطق - بايد به روش عقلي استناج و تبيين شوند. در قسمت سوم نشان داده شد كه تمام اين قواعد در واقع بر مبناي اصولي استدلال و تبيين شده‌اند كه ماهيت و جوهر قانون پارلمان را به مثابه شاخه‌اي از دانش حقوق تبيين مي‌كنند. در نتيجه، كل اعضاي يك سازمان و كل احاد يك ملت نيز نمي‌توانند اين اصول و قواعدي را كه حافظ اين اصول هستند - حتي به صورت موقت - تعليق كنند.

تا همين جا هم كافي است تا دريابيم دومين ادعايي كه در مقدمه اين بسته‌ نوشتاري مطرح شد تا چه حد مقرون به حقيقت است: با مفاهيمي آشنا مي‌شويم كه مي‌توانند بر ظلماتي كه در آن بوده‌ايم نور بپاشند و نشان دهند كه چطور سراپاي جوامع، شركت‌ها، جماعت‌ها، گروه‌ها و اشخاص حقوقي ما در بي‌قانوني محض عمل مي‌كنند و همه جا استبداد و خودرأيي جريان دارد. اما فاجعه اينجاست كه تصور مي‌كنيم طبق مُر قانون عمل مي‌شود! براي آنكه كوچكترين ترديدي در اين زمينه باقي نماند، در اين قسمت، نقش رئيس در عرف پارلماني خودمان را با نقش رئيس در قانون عرفي پارلمان مقايسه مي‌كنيم.

نوبت دادن يا صحن گرفتن؟‌

راقم اين سطور سالياني از عمر خود را صرف ترجمه كتابي كرده است كه سال‌ها پيش با عنوان «قواعد نظام دموكراسي» به عربي ترجمه شده است. ترجمه فارسي اين كتاب با عنوان «دستورنامه رابرت»‌ به زودي منتشر خواهد شد. ششمين قسمت از اين بسته نوشتاري، اين كتاب را معرفي خواهد كرد. اما نقل تجربه‌ مترجم در درك تمايز بين دو مفهوم نوبت دادن و صحن گرفتن به خوبي تمايز بين رئيس مستبد و رئيس غيرمستبد را نشان مي‌دهد. در طول اين كتاب 800 صفحه‌اي، هر جا قرار است عضوي پيشنهادي را در مجمع مطرح كند، از اصطلاح «كسب صحن» استفاده شده است. اما در حاليكه «كسب صحن» شرط لازم براي صحبت كردن يك عضو است،‌ شرط كافي نيست. رئيس نيز بايد اين «كسب صحن» عضو را تأييد كند. به اين بخش از پراكتيس پارلماني رئيس مجمع، «تخصيص صحن» گفته مي‌شود. به اين ترتيب،‌ ما با دو اصطلاح پارلماني جديد مواجه هستيم. اين دو اصطلاح با دو مفهومي كه ما در اين مورد به كار مي‌بريم، يعني با «گرفتن نوبت» و «دادن نوبت» چه فرقي دارند؟‌

معاني «صحن»‌ در قانون عرفي پارلمان

«صحن»، كه از انقلاب مشروطه به اين سو، با خوش ذوقي مشروطه طلبان، در برابر اصطلاح «فلور» (Floor) جعل شده است،‌ در قانون عرفي پارلمان سه معناي متمايز دارد:
- ● محل گردآمدن اعضاي يك مجمع
- ● مجموعه اعضاي حاضر در يك مجمع
- ● حق انحصاري شنيده شدن در مجمع

دو معناي نخست اصطلاح «صحن»‌ در عرف پارلماني ما شناخته شده است. اما معناي سوم مغفول مانده است. اين نكته بسيار ظريفي است كه علت آن در پايان همين نوشته آشكار خواهد شد.

توجه داريد كه در معناي سوم اصطلاح «صحن»، ‌از حق انحصاري «شنيده شدن»‌ صحبت مي‌شود و نه از حق انحصاري «صحبت كردن»‌. بين اين دو مفهوم تمايز بسيار مهمي وجود دارد كه شرح آن از حوصله اين نوشته خارج است.

در قانون عرفي پارلمان، وقتي عضوي در جريان مذاكره،‌ نطق خود را خاتمه مي‌دهد و مي‌نشيند، عملاً «صحن» را واگذار مي‌كند و هر عضو ديگري كه قبل از ديگران برخيزد و رئيس را مخاطب قرار دهد،‌ «كسب صحن» ‌كرده است. بنا بر اين،‌ اعضاء بايد «صحن» را،‌ يا «حق انحصاري شنيده شدن»‌ را با سرعت و چابكي كسب كنند و اگر دير بجنبند، عضو ديگر صحن را روي هوا كسب كرده است. با اين همه، صرف «كسب صحن» به عضو قانونيت نمي‌دهد كه صحبت كند. بلكه پيشنهاد او،‌ يا پراكتيس پارلماني مورد نظر او، در آن وضعيت مشخص از بازي پارلماني،‌ بايد «در دستور»‌ باشد، يعني بايد طبق قواعد قانون پارلمان باشد تا بتواند صحبت كند. اما تشخيص اينكه «كسب صحن»‌ عضو،‌ براي انجام يك عمل مشخص پارلماني قانونيت دارد يا نه، بر عهده‌ي رئيس است. به همين خاطر، رئيس بايد مطلع شود كه عضو براي چه مقصودي كسب صحن كرده است. و اگر كسب صحن عضو براي مقصودش در چارچوب مجموعه‌ي قواعد ناظر بر پراكتيس جاري در آن لحظه «در دستور» باشد،‌ رئيس قانونيت كسب صحن عضو را تأييد مي‌كند و صحن را به آن عضو تخصيص مي‌دهد.

اين فرايند پيچيده را با روند ساده شده نوبت دادن و نوبت گرفتن در عرف پارلماني ما مقايسه كنيد: اعضاء از جناب رئيس «تقاضاي نوبت» مي‌كنند. و رئيس نيز به تشخيص خود به هر عضوي كه بخواهد نوبت «مي‌دهد». اين حق «نوبت دادن»‌ را رئيس از كجا كسب كرده است؟‌ مي‌توانيم بگوييم كه مجمع به اختيار خود و براي تسهيل امور مجمع اين حق را به رئيس تفويض كرده است. بسيار خوب. اما رئيس طبق كدام ضابطه اين حق را به اعضاء‌تفويض مي‌كند؟‌ پاسخ روشن است: هر كس را كه خودش تشخيص داد. آيا اين رفتار بر اساس تشخيص شخصي عين استبداد رأي نيست؟ و آيا در مجمعي كه رئيس آن به صورت دلبخواهي عمل كند، صحبت كردن از رعايت قانون شوخي نيست؟‌

شطرنج بازي برره‌اي

قانون اساسي ايالات متحد آمريكا، تدوين آئين‌نامه‌هاي مجلس و سنا را بر عهده خود آن‌ها گذاشته بود. آئين‌نامه‌ اوليه مجلس سنا نيز اين قبيل اختيارات را به رئيس مجلس تفويض كرده بود. اما توماس جفرسون،‌ نخستين رئيس مجلس سناي آمريكا مي‌گويد:‌ اين عين استبداد است. و در همانجاست كه با اشاره به قانون عرفي پارلمان انگلستان مي‌گويد:‌ اين قانون آنقدر خردمندانه ساخته شده كه نظيرش را نمي‌‌توان يافت.

همانطور كه توضيح داده شد،‌ پيچيده‌ترين بخش از قواعد قانون پارلمان، قواعد ناظر بر پيشنهادها هستند كه مثل قواعد ناظر بر حركت مهره‌هاي شطرنج قابل رويت نيستند و به همين خاطر اداره مجامع ما به شطرنج‌ بازي «برره‌اي‌ها» در سريال تلويزوني «شب‌هاي برره»‌ شبيه است!


براي قسمت‌‌هاي قبلي ويژه نامه پيام كارفرمايان كه در اين وب سايت منتشر شده لينك‌هاي زير را كليك كنيد:

- 1. معرفي دستگاه مفهومي براي فهم بحران در فعاليت‌هاي شركتي و انجمني
- 2. در هر زمان يك موضوع
- 3. قواعد ناظر بر پيشنهادهاي پارلماني
- 4. اصول زيربنايي قانون پارلمان


پذيرش سايت | تماس | نقشه ى سايت | | آمار سايت | بازديد كنندگان : 334 / 399654

 پيگيرى فعاليت سايت fa   پيگيرى فعاليت سايت كارآمدسازي تشكل‌هاي كارفرمايي   پيگيرى فعاليت سايت قانون پارلمان: قواعد بازي دموكراسي   ?    |    سايتهاى پيوندى OPML   ?

سايت با اسپيپ درست شده است 2.1.12 + AHUNTSIC

Creative Commons License